نخاع : دارای دو قسمت خاکستری و سفید است ، رنگ خاکستری به شکل پروانه یا حرف H   است که در مرکز نخاع واقع شده و محل تجمع جسم سلولی نورون می‌باشد.
قسمت خاکستری نخاع به دو بخش شاخ قدامی(Anterior ramus ) و شاخ خلفی (posterior ramus)تقسیم می‌شود.
شاخ قدامی : جسم سلولی نورون حرکتی در این بخش واقع می‌باشد، این بخش تحت کنترول مغز است اما می‌تواند به صورت حرکات انعکاسی مستقل از مغز نیز عمل نماید.
به عقده های عصبی گانگالیون (ganglion) می‌گویند.در نخاع جسم سلولی نورون حسی در گانگالیون پشتی (Dorsal root ganglion = DRG) قرار دارند. پیام عصبی توسط دندریت‌های نورون حسی دریافت سپس به گانگالیون وارد وسرانجام به قسمت خلفی نخاع یعنی شاخ خلفی وارد می‌گردد.
در نخاع 31 جفت عصب وجود دارد. این عصب ها از طریق سواخ های بین مهره‌ا ی ستون مهره ها را ترک می‌کنند و بر اساس محل خروج از ستون مهره ها نام گذاری می‌شوند, 8 جفت عصب گردنی(از 7 مهره گردنی خارج می‌شوند) – 12 جفت عصب سینه ای – 5 جفت عصب کمری – 5 جفت عصب خاجی و 1 جفت عصب دنبالچه ای(از 4 مهره دنبالچه ای) خارج می‌شوند.


در بالغین پایین ترین حد طناب عصبی قسمت تحتانی اولین مهره کمری است(طناب نخاعی دو سوم طول ستون مهره ها می‌باشد) برای جبران این کوتاه شدگی ریشه اعصاب نخاعی از بالا به پایین به تدریج طویل می‌شوند به طوریکه ریشه اعصاب نخاع گردنی کوتاه و تقریبا افقی هستند اما در ناحیه اعصاب کمری و خاجی ریشه ها طویل‌تراند و به صورت عمودی قرار می‌گیرند که در این حالت به شکل دم اسب نمایان می‌شوند که به آن اعصاب دم اسبی (Cauda equina ) گویند.
هر عصب نخاعی شامل دو ریشه است : ریشه قدامی (Anterior root) و ریشه خلفی (Posterior root).
ریشه قدامی  دسته ای از آکسون ها هستند که پیام عصبی را از نخاع (از قسمت شاخ قدامی) خارج می‌کنند به این آکسون ها آکسون های وابران می‌گویند و آن درسته از آکسون های وابران که وارد عضلات اسکلتی می‌شوند را الیاف حرکتی می‌نامند همانطور که گفته شد جسم سلولی آکسون های حرکتی در شاخ قدامی ناحیه خاکستری نخاع واقع است.
ریشه خلفی  دسته ای از آکسون ها هستند که پیام عصبی را به نخاع (از قسمت شاخ خلفی) وارد می‌کنند  به این آکسون ها آکسون های آوران می‌گویند  این الیاف پیام های حسی (درد – لمس – حرارت ...) را منتقل می‌کنند بنابراین به آنها الیاف حسی می‌گویند.
نکته:  ریشه خلفی و ریشه قدامی در سوراخ بین مهره ای به هم می‌پیوندند و یک عصب نخاعی را تشکیل می‌دهند در نتیجه الیاف حسی و حرکتی با هم مخلوط می‌گردند  بنابراین می‌توان گفت  عصب نخاعی از دندریت نورون حسی (یعنی ریشه خلفی) وآکسون نورون حرکتی (یعنی ریشه قدامی) تشکیل می‌شود.
نکته مهم: از نظر آناتومیکی اعصاب سوماتیک (ریشه قدامی عصب نخاعی – آکسون حرکتی) در مسیر خود منقطع نیستند (یعنی در کل مسیر عصبی از یک سلول عصبی تشکیل می‌شوند) اما اعصاب اتونوم (سمپاتیک و پاراسمپاتیک) در طول مسیر عصبی منقطع هستند (یعنی از چند سلول عصبی تشکیل می‌شوند) بنابراین از طریق سیناپس ها با هم ارتباط دارند  و ریشه های حرکتی آنها به دو دسته نورون پیش سیناپسی و پس سیناپسی تقسیم بندی می‌شوند.


در هنگام خروج عصب نخاعی از سوراخ بین مهره ای (بعد از اتصال دو ریشه قدامی و خلفی)  عصب نخاعی  به دو شاخ تقسیم

می‌شود  شاخ قدامی که بزرگتر است و شاخ خلفی که کوچک تر است (توجه شود این شاخ ها با شاخ ماده خاگستری نخاع اشتباه گرفته نشود) شاخ خلفی به سمت عقب و ستون مهره ها می‌رود و شاخ قدامی به مسیر خود به سمت جلو ادامه می‌دهد و عضلات قدامی و طرفی قفسه سینه و تمام عضلات و پوست اندام ها را عصب دهی می‌کند.
در ناحیه‌ی اعصاب سینه ای علاوه بر  تقسیم شدن عصب به شاخ قدامی بزرگ و شاخ خلفی کوچک به یک شاخ دیگر به نام شاخ ارتباطی  تقسیم می‌شود که این شاخ در ارتباط با سمپاتیک دستگاه عصبی خودمختار است  توجه شود دو شاخ ارتباطی وجود دارد  شاخ ارتباطی سفید و شاخ ارتباطی خاکستری  جسم سلولی این نورون های ارتباطی در شاخ طرفی  قرار دارد  شاخ طرفی در ناحیه اولین سگمان سینه ای تا دومین سگمان کمری از شاخ قدامی منشاء می‌گیرد.
زنجیره سمپاتیک :  در طرفین ستون فقرات و جلوی نخاع ساختاری به نام زنجیره سمپاتیک وجود دارد  این زنجیره متشکل از چندین (تقریبا 31 )گانگالیون (عقده) است که توسط الیاف نورون ها  سمپاتیک به هم متصل می‌شوند و منظره تسبیح مانندی ایجاد می‌کنند  همچنین به این گانگلیون ها گانگلیون مجاور مهر‌ه‌ای(paravertebral) گویند همانطور که قبلا گفته شد اعصاب سمپاتیک منقطع هستند یعنی در یک مسیر عصبی از چند نورون تشکیل می‌شوند گانگلیون تنه  سمپاتیگ محل تجمع جسم سلولی این نورون ها است همچنین در نزدیکی آئورتای ابدومینال (ائورت ناحیه شکمی) گانگلیون های دیگری به نام گانگلیون های پیش مهره‌ای مهره‌ای (prevertebral) وجود دارد که اعصاب سمپاتیکی که از زنجیره سمپاتیک می‌آید را در خود جای می‌دهد و اعصاب از این (گانگلیون پیش مهره ای)ناحیه به احشاء مختلف وارد می‌شوند  گاهی اوقات گانگلیون های زنجیره سمپاتیک به یکدیگر متصل می‌شوند که در این حالت تعداد گانگلیون ها به 24 عدد می‌رسد در ناحیه گردنی از هشت عصب گردنی سه گانگلیون منشاء می‌گیرد (زیرا بعضی از اعصاب به هم متصل می‌شوند) در ناحیه سینه ای از دوازده عصب نخاعی یازده گانگلیون و درناحیه کمری و خاجی هر کدام چهار تا پنج گانگلیون و در ناحیه دنبالچه ای یک گانگلیون منشاء می‌گیرد به آخرین گانگلیون که در ناحیه دنبالچه ای (coccyx) قرار دارد  گانگلیون منفرد (Impar ganglion) می‌گویند. این گانگلیون سمپاتیک راست را به سمپاتیک چپ متصل می‌کند.



مسیر اعصاب سمپاتیک در ناحیه سینه ای :
آکسون های میلین دار این نورون ها (سمپاتیک) از  طریق ریشه قدامی از عصب نخاعی خارج می‌شوند از سوراخ بین مهره‌ای گذشته و از طریق شاخ بین مهره‌ای سفید وارد تنه زنجیره سمپاتیک می‌شوند در این حالت برای عصب سمپاتیک  چهار مسیر وجود دارد :
1.در همان گانگلیون تنه سمپاتیک بمانند و همان جا خاتمه یابند  در این صورت با یک نورن بدون میلین سیناپس می‌دهند و از طریق آن وارد عصب سینه ای هم سطح خود می‌شوند(این نورون بدون میلین همان رابط خاکستری است) در ادامه الیاف‌های عصبی به سمت عضلات صاف جدار عروق و غدد عرق و عضلات راست کننده مو می‌روند.
2.در حالت دوم ممکن است عصب وارد شده به گانگلیون تنه سمپاتیک ، از طریق خود  تنه به گانگلیون های فوقانی تنه سمپاتیک برود (در ناحیه کردنی) و در انجا بار دیکر با نورون ارتباطی خاکستری (همان نورون ارتباطی بالا- البته همان یعنی شبیه نه دقیقا همان نورون) سیناپس دهد و از طریق آن وارد  اعصاب نخاعی گردنی شود (این حالت معمولا در اعصاب فوقانی ناحیه سینه رخ می‌دهد).
3.در حالت سوم سگمان های سینه ای تحتانی و دو سگمان کمری فوقانی از طریق تنه سمپاتیک به طرف گانگلیون های تنه سمپاتیک در ناحیه کمری و خاجی می‌روند و از انجا با بر قراری سیناپس با نورون های ارتباطی خاکستری وارد اعصاب نخاعی کمری، خاجی، ‌دنبالچه‌ای می‌شوند.
4.در حالت چهارم عصب سمپاتیک که از ریشه قدامی‌ نخاع می‌آید از طریق رابط سفید (میلین دار) وارد تنه سمپاتیک می‌شود و بدون سیناپس در تنه سمپاتیک از آن خارج می‌گردد و وارد گانگلیون های مجاور مهره‌ای می‌شود  و در قسمت های مختلف سه عصب اسپلانکنیک (احشایی) :  اسپلانکنیک بزرگ ، اسپلانکنیک کوچک ،‌اسپلانکنیک تحتانی ترین  را تشکیل می‌دهد.

اسپلانکنیک بزرگ : از گانگلیون سینه ای پنجم تا نهم منشاء می‌گیرد و پس از تشکیل دیافراگم را سوراخ می‌کند و وارد شبکه عصبی سیلیاک می‌شود.
اسپلانکنیک کوچک : از گانگلیون های دهم و یازدهم منشاء می‌گیرد و بعد از سوراخ کردن دیافراگم وارد قسمت تحتانی شبکع سیلیاک می‌شود
اسپلانکنیک تحتانی ترین:  گاهی وجود ندارد. اما در صورت وجود از گانگلیون دوازدهم سینه ای منشاء می‌گیرد  و بعد از عبوز از دیافراگم وارد شبکه کلیوی می‌شود.

رابط سفید فقط در ناحیه سگمان اولین مهره سینه ای تا دومین مهره کمری وجود دارد.
رابط خاکستری در تمامی سگمان های ناحیه اعصاب نخاعی (گردنی ، سینه ای ،‌کمری ، خاجی ،‌ دنبالچه‌ای) وجود دارد.
اعصاب پاراسمپاتیک فقط در دو ناحیه بدن وجود دارند : ناحیه مغزی و ساکرمی (دومین تا چهارمین مهره ساکرم).
الیاف سمپاتیک عکس الیاف پاراسمپاتیک هستند.

دوازده زوج عصب مغزی داریم که در این بین اعصاب سه ،‌هفت ، نه ، ده ؛ اعصاب پاراسمپاتیکی هستند.
عصب سه مغزی به سمت چشم(مردمک) می‌رود ، عصب هفت مغزی به سمت غدد بزاقی سر و صورت می‌رود ، عصب نه مغزی به سمت غدد بناگوشی می‌رود ، عصب ده مغزی عصب واگ است که مهمترین عصب پاراسمپاتیک می‌باشد و به قسمت های مختلف عصب رسانی می‌کند،‌ از جمله :
احشاء مختلف قفسه سینه : قلب ،‌ریه ،کبد ...
لوله گوارش تا تقاتع دو سوم راست کولون عرضی و یک سوم چپ کولون عرضی
تراکه آ (نای)
اوزوفاگوس (مری)


قسمت های رکتوم و لگن به همراه تخمدان ها و رحم از عصب پاراسمپاتیک شبکه ساکرال  تغذیه می‌شوند.
بنابراین در صورت به وجود آمدن عارضه در قسمت فوقانی کنترول عصبی رکتوم و لگن به همراه تخمدان ها و رحم دچار مشکل نمی‌شود و این مناطق به خوبی به فعالیت خود ادامه می‌دهند. اما اگر عارضه در ناحیه ساکرم باشد مناظق نام برده دچار مشکل می‌شوند. البته می‌توان با استفاده از اعصاب فوقانی آن را بازیابی کرد.


     Virology.mihanblog.com